In Zeeland zijn verschillende industriële monumenten geopend. De website van de Open Monumentendag geeft een overzicht via de categoriën “Industrieel erfgoed”, “Molen” of “Verdedigingswerk”. Enkele bekende zijn de Machinefabriek, Timmerfabriek en Verbandkamer op het terrien van ‘De Schelde’ te Vlissingen (via rondleidingen door de Stichting Scheepsbouwgeschiedenis Vlissingen), de garnizoensbakkerij in de kazematten van het Keizersbolwerk in Vlissingen, Jachthaven De Werf in Goes, Gemaal De Piet bij Wolphaartsdijk, Meekrapstoof Willem III in Noordgouwe, Scheepswerf C.A. Meerman, de Vuurtoren te Westkapelle, Transformatorstation Reedijk en Zwartenhoekse Zeesluis in Westdorpe en de Stads- en Commerciewerf en Museumhaven Zeeland in Zierikzee.

De meeste gemeenten bieden kort voor de Open Monumentendag op hun website speciale informatie over de monumenten die in de gemeente geopend zijn. Sommige monumenten zijn ook op zondag 11 september geopend. In Vlaanderen wordt de Open Monumentendag alleen op zondag 11 september gehouden. Het Vlaamse thema is “Conflict”.

Links:

• Website Stichting Open Monumentendag
• Geopende Zeeuwse industriële monumenten in de database van de Stichting Open Monumentendag
• Brochure Open Monumentendag Veere-Middelburg-Vlissingen (PDF, 1,73 Mb)
• Website Open Monumentendag Vlaanderen, zondag 11 september 2011

Omslag van het boek Hop en gerst veredeld, met brouwknecht Hendrik Swartjes op een aquarel door George Kockers (1757-1822), 1803

Het boek behandelt de ontwikkeling vanaf het begin van de negentiende eeuw, toen er nog drie brouwerijen in Middelburg actief waren, tot de belastingmaatregelen die vanaf 1870 de weg vrijmaakten voor de grote brouwerijen om hier bier te verkopen via handelaren. Zowel de brouwerijen als de handelaren zorgden voor een prominente aanwezigheid van het bier in het Middelburgse straatbeeld. De illustraties in het boek tonen een bonte stoet aan gebouwen, karren, auto’s, kisten, vaten, muurreclames, belettering, etiketten, briefhoofden en advertenties waarop altijd wel ergens een merk, naam of aanprijzing van een biersoort te ontdekken valt.

Het industrieel erfgoed komt in het boek naar voren bij de beschrijving van de drie brouwerijen in de Middelburgse binnenstad: Brouwerij De Moriaan (tussen Seisstraat en Volderijlaagte), Brouwerij De Lelie (aan de Koestraat) en Brouwerij De Vijfhoek (tegen de Lange Jan aan het Koorkerkhof). Familienamen die aan de Middelburgse brouwerijen waren verbonden zijn Van Soelen, Van Burg, Snijders, Bal Snijders, Hisser, Dronkers, Nuijs, Waterlander, De Stoppelaar, Serlé, Luteijn, Van der Leijé en Verhulst. Na sluiting van Brouwerij De Vijfhoek in 1917 kwamen de gebouwen in handen van firma Denevers, een handel in wijnen en gedestilleerd. Zij lieten de panden slopen en vestigden er een nieuwe likeurstokerij, die bij het bombardement in 1940 verloren ging.

Azijnfabriek van A.A. Mes aan de Pijpstraat te Middelburg, ook gebruikt als limonadefabriek en bierhandel van N. Minderhoud

De presentatie van het boek viel samen met de eerste editie van het Zeeuws Proef-Lokaal op het Koorkerkplein onder de Lange Jan voor jazz-eetcafé Desafinado, op de plek waar tot 1917 Brouwerij De Vijfhoek te vinden was. Bezoekers kregen de gelegenheid om bieren te proeven en deze te combineren met Zeeuwse lekkernijen uit de zee of van het platteland.

Hop en gerst veredeld is een gezamenlijke uitgave van de Stichting Bier in Zeeland en het Zeeuws Archief. Op de website van de stichting zijn enkele fragmenten en de index van het boek te downloaden. Het boek omvat 192 pagina’s en is voor € 24,95 verkrijgbaar bij onder andere het Zeeuws Archief en boekhandel de Drvkkery in Middelburg of te bestellen bij de boekhandel (ISBN 978-90-817638-06).

In de Zeeuwse Bibliotheek is van 13 september tot 1 oktober 2011 de tentoonstelling Bier in Zeeland te zien, waarin allerhande artikelen van Zeeuwse brouwerijen en bierhandelaren uit de negentiende eeuw tot heden worden getoond. Op zaterdag 24 september 2011 is er van 10.00 tot 16.00 uur een speciale bierdag in de Zeeuwse Bibliotheek. De auteurs Eric Hageman en Toon Franken zijn die dag aanwezig om hun boek te signeren.

Bronnen:

• Website Stichting Bier in Zeeland
• Bericht Presentatie boek ‘Hop en gerst veredeld’ op de website van het Zeeuws Archief van donderdag 4 augustus 2011
• Artikel ‘Concurrentie kost brouwerijen in Middelburg de kop’, in de PZC van dinsdag 26 juli 2011
• Bericht Bier en boek in Zeeuws proeflokaal in Middelburg in de PZC van vrijdag 4 augustus 2011
• Bespreking Hop en gerst veredeld door Jan van Damme op weblog Zeeland Geboekt van 7 augustus 2011
• Bericht Bier in Zeeland op de website van de Zeeuwse Bibliotheek

De tramlijn van noord naar zuid langs Mauritsfort en de coupure meteen ten oosten van de knik in de dijk (detail uit de topografische kaart van 1950)

Bouwtekening van de coupure in de dijk van de Nieuw-Westenrijkpolder, bestek nr 23, 1916 (Zeeuws Archief, Tramtekeningen, inv.nr 1577)

Tramlijn
Het traject door de polders rond Hoek en Mauritsfort maakte onderdeel uit van de tramlijn Philippine-Terneuzen-Zaamslag, één van de lijnen van de Zeeuwsch-Vlaamsche Tramweg Maatschappij NV (ZVTM). Deze vennootschap was opgericht in 1911 en legde een stelsel van tramlijnen aan ter verbetering van het personen- en vrachtvervoer in de streek. Tussen 1914 en 1916 werd het grootste deel van het hoofdlijnennet opgeleverd, maar omdat de grondeigenaren in de polders rond Hoek hoge prijzen vroegen, duurde de grondaankoop hier langer en kon dit gedeelte van de lijn pas op 1 maart 1918 in gebruik worden genomen. Vanaf Terneuzen passeerde de tram de laad- en losplaatsen Wulpenbek, De Knol, Hoek, Westenrijkpolder, Mauritsfort en Van Wuijckhuisepolder. Op 1 augustus 1948 beëindigde de ZVTM het personenvervoer per tram en in maart 1949 ook het goederenvervoer; de trambanen werden in de loop van 1950 opgebroken. Het bedrijf schakelde over op busvervoer en ging in 1978 op in streekvervoermaatschappij Zuid-West-Nederland (ZWN), dat in 1999 fuseerde tot Connexxion.

Wandelroute
De coupure zal worden opgenomen in het ‘Ommetje Hoek’, een wandelroute van de Stichting Dorpsbelangen Hoek in samenwerking met de Stichting Landschapsbeheer Zeeland. De opknapbeurt kwam tot stand met een financiële bijdrage van de Gemeente Terneuzen en met toestemming van het Waterschap Scheldestromen, eigenaar van de ondergrond. De wens is om ook het schotbalkenhuisje terug te plaatsen. Deze was van hetzelfde type als de schotbalkenloods die al is teruggeplaatst bij de iets ten zuiden gelegen en nog niet opgeknapte coupure in de Vergaertdijk, de dijk tussen de Van Wuijckhuisepolder en de Vergaertpolder.

Bronnen:

• Bericht Historisch ijkpunt weer zichtbaar door restauratie coupure op de website van de Stichting Landschapsbeheer Zeeland van woensdag 20 juli 2011
• Bericht Oude coupure in Hoek wordt hersteld op de website van Omroep Zeeland van woensdag 20 juli 2011
• Bericht Historische coupure Hoek hersteld op de website van de PZC van zaterdag 23 juli 2011
• Pagina Coupures op de website van de Stichting Vrienden Zwartenhoek
• Zeeuws Archief, Kaarten en tekeningen Trammaatschappijen Zeeland en Zuidhollandse Eilanden (toegang 551.1), inv.nrs 1573 en 1577
• Locatie in Google Street View
• M.H. Wilderom, Tussen Afsluitdammen en Deltadijken. Deel IV: Zeeuwsch-Vlaanderen (Vlissingen 1973), p. 182-184, 448, 472-475
• H.G. Hesselink, Geschiedenis der tramwegen in Zeeuwsch-Vlaanderen 1887-1949 (Kloosterzande 1984), p. 149

Stichting
Tijdens de feestelijke bijeenkomst werden de statuten van de Stichting Industrieel Museum Zeeland getekend. Hoewel stichting en gebouw zijn gevestigd in Sas van Gent, gaf wethouder Jaap Bos van de Gemeente Terneuzen in de PZC aan: “Het is geen museum voor Sas van Gent, het is geen museum voor de gemeente Terneuzen, het is een museum voor heel Zeeland. Maar omdat hier, en in Sluiskil, de eerste industrie verrees is het goed dat het museum hier staat”. Gerard van Harten, directeur van Dow Benelux, neemt zitting in het Comité van Aanbeveling, wat hij motiveerde met de opmerking: “De industriële bedrijven kijken meestal naar het heden en de toekomst. We kijken niet zo vaak terug, maar laten we trots zijn op waar we vandaan komen”.

Suiker-entrepot van de Eerste Nederlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek aan de Westkade in Sas van Gent, gebouwd in 1921, de toekomstige huisvesting van het Industrieel Museum Zeeland.

Planning
Stichtingsvoorzitter Frans van den Hemel legde uit dat in drie fasen wordt toegewerkt naar een opening in de zomer van 2013. De eerste fase bestond uit aankoop en restauratie van de locatie met eerste inrichting en de oprichting van de museumstichting. De presentatie van vandaag is de afronding van de eerste fase. Op de website van het museum zal de voortgang te volgen zijn.

Huisvesting
Het nieuwe museum wordt gevestigd in een voormalige suikerloods ten noorden van Sas van Gent aan de Westkade, langs het toeleidingskanaal naar de gedempte Westsluis in het Kanaal van Gent naar Terneuzen. De loods werd in 1921 gebouwd als suiker-entrepot van de Eerste Nederlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek te Sas van Gent. De “coöperatieve”, in bedrijf van 1899 tot en met 1989, was één van de twee suikerfabrieken in Sas van Gent.

Collectie
De basis van collectie van het museum zijn de objecten die al in het huidige Industrieel Museum in Sas van Gent worden tentoongesteld. Deze zal worden uitgebreid met objecten over de industrialisatie uit de rest van Zeeland. Een nieuw topstuk is de uit 1913 daterende elektrostoomgenerator van de Association Coopérative Zélandaise de Carbonisation (ACZC), de voormalige cokesfabriek in Sluiskil, voorzien van een groot bedieningspaneel opgebouwd uit marmeren panelen en een balustrade met Jungendstil smeedwerk-motieven. Mede op initiatief van de WIEZ is deze machine na de sluiting van de cokesfabriek in 1999 behouden gebleven. De grotere onderdelen van de generator werden op dinsdag 16 november 2010 verplaatst vanuit de oude bedrijfshal van de cokesfabriek, thans eigendom van Heros, in Sluiskil naar de suikerloods, waar het apparaat in de komende periode door vrijwilligers weer bedrijfsgereed wordt gemaakt.

Billboard aan de gevel van het toekomstige museum, met aandacht voor de montage van de historische stoomgedreven generator uit de cokesfabriek in Sluiskil.

Presentatie
De wijze van presentatie in het toekomstige museum is op dit moment onderwerp van studie. Naast het tentoonstellen van objecten moet er veel te doen zijn voor de bezoekers. Een thematisch presentatie zou de mogelijkheid bieden per kenmerkende sector, bijvoorbeeld energie, chemie, landbouw of scheepsbouw, de technische processen uit te beelden. Door een verbinding te leggen met de producten die in het dagelijks leven worden gebruikt kan een belangrijke educatieve component worden ingevuld.

Vlaanderen
Vooral de industrialisatie van Zeeuws-Vlaanderen werd sterk beïnvloed door Belgische initiatieven. Vandaar dat het nieuwe museum ook over de grens kijkt. Er zijn contacten om met het Museum voor Industriële Archeologie en Textiel (MIAT) in Gent tot samenwerking te komen. De genoemde stoomgenerator is eigendom van VIAT, de vriendenvereniging van het MIAT, die het in eeuwigdurende bruikleen hebben gegeven aan het museum.

Bedrijfsleven
Het Zeeuwse bedrijfsleven wordt nauw betrokken bij de inrichting van het museum. Er zal aandacht komen voor alternatieve wijzen van energiewinning, nieuwe technologische ontwikkelingen, duurzaamheid en onderzoek. Delta, Heros Sluiskil BV en de Kring van Werkgevers in de Kanaalzone Zeeuws-Vlaanderen hebben hun medewerking al toegezegd. Bedrijven kunnen het museum ook gebruiken voor allerlei soorten bijeenkomsten. De betrokkenheid van het bedrijfsleven bij het museum kan tevens een belangrijke rol spelen bij de promotie van technische opleidingen en beroepen.

Bronnen:

• Bericht ‘Industrieel Museum moet fabrieken beleefbaar maken’ in de PZC van donderdag 17 februari 2011
• Bericht Industrieel museum als prikkel voor de toekomst op de website van de PZC op woensdag 16 februari 2011
• Website Industrieel Museum Zeeland

De negentiende eeuw heeft een bonte verzameling gebouwen opgeleverd. Door de bloeiende industrie en de nieuwe mogelijkheden op technisch gebied, ontstonden er allerlei nieuwe typen gebouwen, vaak in een verrassende vorm. Er werd daarbij teruggegrepen op verschillende historische bouwstijlen die door elkaar werden gebruikt, of in een nieuw jasje werden gestoken. Er wordt dan ook gesproken van stijlen als neoclassicisme, neogotiek, neorenaissance of eclecticisme.

In Zeeland zijn verschillende industriële monumenten geopend. De website van de Open Monumentendag geeft een overzicht via de categoriën “Industrieel erfgoed”, “Molen” of “Verdedigingswerk”. Enkele bekende zijn: Stads- en Commerciewerf en Museumhaven Zeeland in Zierikzee, Meekrapstoof Willem III, Scheepswerf C.A. Meerman, Vuurtoren Westkapelle, Watertoren Axel, Transformatorstation Reedijk en Zwartenhoekse Zeesluis in Westdorpe. In Vlissingen gaat de garnizoensbakkerij in de kazematten van het Keizersbolwerk opnieuw open en de Stichting Scheepsbouwgeschiedenis Vlissingen organiseert rondleidingen door de gebouwen van De Schelde.

In Middelburg kunt u bovendien de Open Dag bezoeken in het nieuwe gebouw van de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland (SCEZ). Het archeologisch depot en de monumentenwacht van de SCEZ houden die dag Open Huis op de nieuwe locatie Het Schuitvlot aan de Looierssingel 2.

De meeste gemeenten bieden kort voor de Open Monumentendag op hun website speciale informatie over de monumenten die in de gemeente geopend zijn. Sommige monumenten zijn ook op zondag 12 september geopend. In Vlaanderen wordt de Open Monumentendag alleen op zondag 12 september gehouden. Het Vlaamse thema is de vier elementen ‘water, aarde, vuur en lucht’.

Links:

• Website Stichting Open Monumentendag
• Geopende Zeeuwse industriële monumenten in de database van de Stichting Open Monumentendag
• Brochure Open Monumentendag Veere-Middelburg-Vlissingen (PDF, 2 Mb)
• Website Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland (SCEZ)
• Website Open Monumentendag Vlaanderen, zondag 12 september 2010

Van archeologie naar erfgoed
Voor de pauze introduceerde Franken de Werkgroep Industrieel Erfgoed Zeeland. Hij gaf allereerst een overzicht van de ontwikkeling van de industriële archeologie, begonnen in Engeland in de jaren vijftig van de vorige eeuw bij het uitgraven (archeologie) van onder het zand en struiken verdwenen fabriekscomplexen. Dit leidde tot meer aandacht voor het industrieel verleden en deze aandacht is rond 1975 overgewaaid naar het Europese vaste land. Vanaf die tijd ontstonden er ook in Nederland lokale of regionale werkgroepen industriële archeologie. In 1982 werd de Werkgroep Industriële Archeologie Zeeland opgericht en in 1996 veranderde deze de naam in Werkgroep Industrieel Erfgoed Zeeland (WIEZ). Franken lichtte toe dat de WIEZ tegenwoordig eerder signalen binnen krijgt van bedreigd industrieel erfgoed via het Meldpunt Erfgoed Zeeland. Na een dergelijke melding voert een vertegenwoordiger van de WIEZ gesprekken over de mogelijkheden tot behoud en hergebruik van industrieel erfgoed.

Cokes, suiker, textiel, spoor en water
Na de pauze begon Bleijenbergh met voorbeelden van industrieel erfgoed in Zeeuws-Vlaanderen, met bijzondere aandacht voor de stoommachine van de voormalige cokesfabriek in Sluiskil, het pronkstuk voor het nieuwe Industriemuseum dat gevestigd wordt in de voormalige suikerloods van de Eerste Nederlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek in Sas van Gent. Na het bespreken van de voormalige gebouwen van de textielindustrie die in verschillende plaatsen in Zeeuws-Vlaanderen (Clinge, Kapellebrug, Sas van Gent) nog aanwezig zijn, nam Franken het woord weer over. Hij liet het publiek veel foto’s zien van voormalige gebouwen van spoor- en tramverkeer. Een voorbeeld daarvan in Terneuzen is de locomotievenloods annex werkplaats van de spoorlijn Mechelen-Terneuzen uit circa 1870 aan de Stationsweg. Ook het water en het Kanaal van Gent naar Terneuzen levert het nodige industrieel erfgoed op: van de gebouwen van de voormalige Terneuzensche Scheepsbouw Maatschappij (TSM) tot en met kanaalarmen en sluismuren van vervallen of nog in gebruik zijnde schutsluizen.

Muurreclame
Franken eindigde de lezing met het vragen van aandacht voor historische muurreclames en andere ‘tekens aan de wand’, die in Zeeland binnen het interessegebied van de WIEZ vallen. Dit kan gaan van oude benamingen op voormalige winkels, zoals ‘Koloniale Waren’ in Terneuzen via geschilderde reclames op muren tot aan nog vrij moderne belettering van bedrijfspanden, zoals bijvoorbeeld die van Hoornaert’s Machinefabriek en Scheepswerf ‘De Schroef’ BV.

Links:

• Website Heemkundige Vereniging Terneuzen
• Website over de geschiedenis van de spoorlijn Terneuzen-Mechelen 135 jaar (‘Station Axel’)
• Website over de geschiedenis van de Terneuzensche Scheepsbouw Maatschappij (TSM)
• Meer informatie WIEZ-presentaties

Vertrek
Precies twee maanden geleden, op vrijdag 27 november 2009, werd de kraan van zijn plaatst getild en weggevoerd voor een hoog nodige opknapbeurt. In de afgelopen periode zijn zowel de kraan als de fundatie volledig gereviseerd door Las- en Constructiebedrijf J. van Belzen BV uit Vlissingen. De Gemeente Middelburg trok 85.000 euro uit voor de restauratie.

Fairbairn-kraan
Het ontwerp van de kraan is van de Schotse ingenieur William Fairbairn (1789-1874), die hierop in 1850 patent verkreeg. Het belangrijkste bestanddeel is de gebogen kokervormige arm van smeedijzer (tubular wrought iron crane). De combinatie van kokervorm en smeedijzer had hij eerder gebruikt bij spoorbruggen en maakte een grotere belasting mogelijk dan bij gietijzer. De gebogen toepassing bij een kraan maakte het mogelijk om bij gelijke hoogte van de kraan vooral zwaardere lasten veel hoger te kunnen tillen. Dit bleek een belangrijke ontwikkeling in de negentiende-eeuwse techniek van de kraan. Na succesvolle testen met enkele prototypes in de marinehavens van Keyham en Devonport in 1851-1852, bouwde zijn fabriek The Fairbairn Engineering Company Ltd (William Fairbairn & Sons) in Manchester vele exemplaren van verschillend formaat en capaciteit voor klanten in binnen- en buitenland. In principe was de kraan handbediend, maar dit kon bij de bouw of in een later stadium worden aangepast in stoombediening. Ook gaf hij het ontwerp in licentie aan andere makers, waaronder de Nederlandse ijzergieterij ‘De Prins van Oranje’ van de Weduwe A. Sterkman in Den Haag, met de Gemeente Middelburg als een relatief vroege afnemer.

Zeldzaam
Ondanks de opvallende verschijning en de betekenis van de Fairbairn crane voor de industriële ontwikkeling, zijn er maar weinig bewaard gebleven. Het einde van hun economisch leven, zo rond de jaren veertig-vijftig met de opkomst van mobiele kranen, kwam vaak net te vroeg, op het moment dat de term “industriële archeologie” nog onbekend was. In het Verenigd Koninkrijk, op veel terreinen het mekka van industrieel erfgoed, zijn er nog maar enkele overgebleven, waarvan de bekendste in de Bristol Docks staat. Dit nog werkend stoomaangedreven exemplaar van 35 ton, gebouwd in 1878 door Stothert & Pitt in Bath, was tot en met 2006 onderdeel van het Bristol Industrial Museum, vanaf 17 juni 2011 van M Shed, het nieuwe stadsmuseum van Bristol. De twee laatste exemplaren in Nederland staan in Middelburg en Koog aan de Zaan. Het laatstgenoemde exemplaar is nog maar onlangs als Fairbairn-kraan “herontdekt”.

Zutphen en Kampen
Ook in onder andere Vlissingen, Rotterdam, Maassluis, Zutphen en Kampen hebben Fairbairn-kranen gestaan. Geen van allen zijn bewaard gebleven. Die van Zutphen werd gebouwd in 1863 en stond aan de IJsselkade. Hiervan resteert alleen de fundering met gietijzeren mantel en draaikrans, die bij het herstel van de kademuren in 2006 werd gerestaureerd en afgedekt met een glazen plaat. De Kampense kraan, gebouwd in 1870, werd in 1969 opgeruimd. In beide gemeenten bestaan initiatieven voor de bouw van een replica, waarvoor de Middelburgse kraan als voorbeeld dient. De Stichting Herbouw Kadekraan Campen presenteerde op 21 december 2009 de plannen hiertoe.

Overzicht
Het blijkt niet eenvoudig gegevens te vinden over het bestaan van Fairbairn-kranen. Naast de reeds genoemde kranen in Middelburg, Koog aan de Zaan en Bristol, zijn er inmiddels nog exemplaren gelokaliseerd in Dover, Sevilla, Valladolid, Frankfurt (Main), Langenargen, Rorschach, Wenen en Visby. Via onderstaande kaart op Google Maps probeert de Fairbairn Crane Documentation Group (FCDG) een eerste overzicht te bieden van alle thans bekende, zowel bestaande als verdwenen Fairbairn-kranen in Nederland en het buitenland. Een klik op één van de prikkers geeft de tot nu toe bekende informatie over de betreffende kraan:

Fairbairn cranes weergeven op een grotere kaart

Legenda: rood = bestaand | roze = deels bestaand | blauw = verdwenen

Kent u het bestaan van nog andere Fairbairn-kranen, zowel bestaand als verdwenen? Meldt het de WIEZ via de pagina Contact!

Bronnen:

• Bericht Loskraan terug op zijn plaats op de website van de Gemeente Middelburg
• Bericht Oude loskraan weer als nieuw op de website van Omroep Zeeland
• Bericht Kraan teruggeplaatst in de PZC van woensdag 27 januari 2010
• Bericht “Restauratie loskraan Rotterdamsekaai” op de gemeentepagina’s in De Faam van 25 november 2009 (pagina 2) en 2 december 2009 (pagina 2) of zoals overgenomen door Zeeuwseregio.nl
• Bericht “IJzeren havenkraan na 147 jaar van zijn voetstuk” in de editie Walcheren van de PZC van 28 november 2009
• Foto’s van alle nog aanwezige Fairbairn kranen in de wereld op fotosite Flickr in de groep Fairbairn cranes
• Videobeelden waarin nog aanwezige Fairbairn kranen in de wereld voorkomen op videosite YouTube op het kanaal Fairbairn cranes
• Lemma Fairbairn steam crane in online encyclopedie Wikipedia
• Pagina Fairbairn steam crane op de website van M Shed, het nieuwe stadsmuseum van Bristol
• W. Fairbairn, ‘Lecture VII. On wrought iron tubular cranes’, in: Useful information for engineers … Second series (London 1860) 282-297 [via Google Books]
• W. Pole, The life of sir William Fairbairn … (London 1877) 320-322 [via Internet Archive]
• Jur Kingma, ‘Niet zomaar een kraan aan de Zaan. De machinefabriek Duyvis en haar Fairbairn kraan’, in: Erfgoed van Industrie en Techniek 19 (2010) 4 (december), p. 151-158
• Website van de Stichting Herbouw Kadekraan Campen
• Berichten in weekblad De Brug over de kraan in Kampen: Presentatie plan herbouw kadekraan van 15 december 2009, Model kadekraan gepresenteerd van 30 maart 2010, Kleurenfoto van kadekraan van 3 april 2010 en In de ban van de kadekraan van vrijdag 3 juni 2011
• Bericht Restauratie IJsselkademuur Zutphen ligt op schema in dagblad De Stentor van woensdag 29 november 2006

[diverse updates, 2010-2011]

Tragel
Ten zuidoosten daarvan, aan de andere kant van de weg, ligt nog een andere vlasfabriek, die van de Vereniging Vlasroterij Sint Andries Koewacht, aan de Tragel 27. Dit complex, aanzienlijk groter dan dat van Bruggeman, staat op de nominatie om gesloopt te worden, waarover op 2 januari 2010 nog werd bericht. Het moet plaats maken voor Park Sint Andries, een bouwproject met vier kavels voor landelijk gelegen villa’s aan de Boskreek, in een oud dekzandgebied. Deze kreek was voor beide vlasfabrieken een belangrijke vestigingsvoorwaarde, zij onttrokken hieraan het voor het rootproces noodzakelijke zoetwater.

Bedrijf
Bruggeman, thans 78 jaar oud, nam de vlasfabriek in 1966 over van zijn schoonvader Albertus Janssens (1901-1972). Deze stichtte het bedrijf, samen met zijn broer René Janssens (1898-1955), in 1932, zes jaar voor de oprichting van Sint Andries. Sindsdien staat het bedrijf bekend als Repel-, Warmroterij- en Zwingelbedrijf U.A. Bruggeman. Tot 1994, toen Bruggeman een auto-ongeluk kreeg, was de fabriek nog volop in bedrijf. Het was seizoenswerk, het gehele jaar door waren drie à vier personeelsleden in dienst, ‘s zomers werkten er circa twintig mensen.

Roten
De vier rootkamers van de warmwaterroterij, twee oorpronkelijke uit 1932 en twee later bijgebouwde, zijn nog aanwezig. De grote betonnen bakken worden afgesloten met stalen deuren. Hier vond het rootproces plaats waarbij de schors in zo’n vier tot vijf dagen werd losgeweekt van de vezel. Daartoe liet met het vlas in de afgesloten rootkamers vollopen met warm water van circa 35 graden. Voor de opwarming van het water beschikte een warmwaterroterij over een machine en vandaar dat ze al van grote afstand herkenbaar waren aan de fabrieksschoorsteen. De schoorsteen van Bruggeman heeft een opknapbeurt nodig, hij hoopt hiervoor de bij de sloop van Sint Andries vrijkomende stenen en stalen banden te kunnen overnemen.

Zwingelen
Een ander onderdeel van de vlasfabriek is de zwingelmachine. Hierin worden de gerote en daarna weer gedroogde vlasstengels ontdaan van de losgeweekte houtpijp. Wat overblijft is het vlaslinnen, dat verwerkt kan worden tot vlasgarens voor de linnenindustrie. Bruggeman laat zijn zwingelmachine nog zo’n vier, vijf keer per jaar draaien voor enige lokale klanten. Die methode van werken zou hij graag uitgebreid en bestendigd zien, ter behoud van zijn unieke bedrijfscomplex en ter promotie van het vlas en het linnen. Linnen wordt vanwege de ecologische eigenschappen en het relatief lage energiegebruik bij de productie een steeds populairdere grondstof, niet alleen voor kleding maar ook voor diverse technische toepassingen. Het is temperatuur, vocht- en geluidregulerend, brandwerend en volledige recycleerbaar en wordt ook gebruikt voor isolatieplaten, ondervloeren, auto-onderdelen en als composietmateriaal.

Bronnen:

• H. van der Werf, ‘Vlas verdient een levend monument. Koewacht heeft nog een complete roterij’, in: PZC, dinsdag 19 januari 2010, bijlage Buitengebied, p. 1-3
• E. Baart, De vlasnijverheid te St.Jansteen en Koewacht 1900-1965 (Nijmegen 1987)
• A. Prinsen, ‘Vlascultuur in Zeeuws-Vlaanderen’, in: Zeelandboek 11 (2007) 194-207
• Vlasnummer van het tijdschrift Erfgoed van Industrie en Techniek. Vlaams-Nederlands tijdschrift voor industriecultuur 17 (2008) 1 (maart)
• Website Museum ‘t Vlasschuurken, Koewacht
• Website Vlasmuseum, Kortrijk

Sas van Gent wordt wel gezien als het centrum van de industrialisatie van de Kanaalzone, waar eind negentiende-begin twintigste eeuw een aantal grote fabriekscomplexen verrezen. Van enkele fabrieken zijn nog objecten aanwezig, andere zijn geheel uit het huidige straatbeeld verdwenen. In de lezing werd uitgebreid aandacht geschonken aan de suikerfabrieken, de glasfabriek, maar ook aan minder bekende bedrijven zoals de voormalige betonfabriek van Picha-Stevens en de ultramarijnblauwselfabriek Usines Guimet (waar nu de Zeeuws Vlaamse Gieterij BV is gevestigd). Verder kwamen het tramvervoer en het Kanaal van Gent naar Terneuzen (sluizen en bruggen) aan de orde.

Suiker-entrepot van de Eerste Nederlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek aan de Westkade in Sas van Gent, gebouwd in 1921, de toekomstige huisvesting van het Industrieel Museum Zeeland.

Verder was er aandacht voor bedreigd industrieel erfgoed zoals de voormalige tramremise in Draaibrug van de Stoomtram Breskens-Maldeghem en gesloopt erfgoed zoals de meelfabriek Walzenmolen in Sas van Gent. Vooral wanneer geen hergebruik mogelijk blijkt is behoud van industrieel erfgoed vrijwel onhaalbaar. Tot slot lieten de inleiders diverse vormen zien van muurreclame, waaronder ook begrepen oude benamingen op voormalige winkels, zoals ‘Koloniale Waren’ in Terneuzen.

Voor vele aanwezigen was dit de eerste kennismaking met de Werkgroep Industrieel Erfgoed Zeeland en daaruit blijkt het nut van deze lezingencyclus langs heemkundige kringen. De volgende presentatie zal plaats vinden op 15 april 2010 in Terneuzen voor de heemkundige kring aldaar.

Links:

• Website Heemkundige Kring Sas van Gent
• Website Industrieel Museum Sas van Gent
• Website Industrieel Museum Zeeland (in oprichting)
• Meer informatie WIEZ-presentaties

Park Sint Andries
Op het terrein van de vlasfabriek Sint Andries heeft de ontwikkelaar vier landelijk gelegen kavels uitgezet van 4500 tot bijna 8000 vierkante meter. De percelen zijn gelegen aan de Boskreek, waaruit de vlasfabrieken hun zoetwater betrokken, en ingepast in de natuurlijke omgeving. De kavels hebben een woonbestemming en kunnen worden bebouwd met een villa. Het geheel wordt aangeboden onder de naam Park Sint Andries, naar de naam van de voormalige vlasfabriek. Totdat het eerste kavel is verkocht, blijven de vervallen gebouwen van de oude vlasfabriek staan.

Geen monumentenstatus
In mei 2000 werd een aanmelding voor de Rijksmonumentenlijst afgewezen, ondanks de kwalificatie ‘grote zeldzaamheid’ in het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) en het daarop volgende Monumenten Selectie Project (MSP) van de Provincie Zeeland. In 2006 werd een aanvraag tot sloop ingediend, die uiteindelijk door de Gemeente Terneuzen werd goedgekeurd toen bleek dat behoud van het gehele complex of delen daarvan niet rendabel was. Afgesproken werd dat onderdelen van de gebouwen na de sloop ter beschikking zouden komen van de vlasfabriek van Bruggeman-Janssens aan Tragel 6.

Warmwaterroterij
Vooral één onderdeel van de vlasbewerking, het scheiden van de schors van de vezel (het roten), maakt de vlasfabrieken tot de voor Nederland unieke overblijfselen van industrieel erfgoed. Het roten gebeurde in betonnen kamers die werden afgesloten met stalen deuren en daarna geheel gevuld met warm water. Binnen circa vijf dagen weekten bacteriën de kleefstof die vezels, schors en kern van de plant bij elkaar hield los. Het uit de naastgelegen Boskreek opgepompte zoetwater werd met een machine op een temperatuur circa 37 graden gebracht. Voor de afvoer van de rook van de machine was een fabrieksschoorsteen noodzakelijk. Aan deze drie elementen zijn de warmwaterroterijen nog steeds herkenbaar: betonnen rootkamers, stalen deuren en bakstenen schoorstenen.

Vereniging
De fabriek werd in 1938 gesticht door de Vereniging tot Verbetering van de Vlasteelt en de Vlasbewerking in Zeeuws-Vlaanderen, later verkort tot Vereniging Vlasroterrij Sint Andries. Op coöperatieve basis konden vlasboeren lid worden, waarbij ze afhankelijk van het aantal aandelen gebruik konden maken van de voorzieningen. De officiële opening vond plaats op 12 september 1938 door de Commissaris der Koninging jhr J.W. Quarles van Ufford. Het oorspronkelijke roterijgebouw had achttien rootkamers. Een ketelhuis bood onderdak aan de machine, daarnaast stond de schoorsteen. Op het dak van het ketelhuis lag het waterresevoir, zodat ‘s zomers het water al op natuurlijke wijze kon worden opgewarmd. In 1941 werd de capaciteit uitgebreid met tien kamers, in 1955 werden er nog eens negen bijgeplaatst. De deuren van de nieuwste rootkamers hingen aan rollen en konden zijdelings worden weggeschoven.

Zwingelturbine
Een ander onderdeel van het proces waarbij vlas wordt verwerkt tot vlaslinnen, is het zwingelen. Daarbij worden in een zwingelturbine de houten gedeelten (lemen) uit de vezel verwijderd. Hiervoor richtte men in 1940 een tweede vereniging op, de Vereniging tot Bevordering der Vlasindustrie, die op het terrein van de roterij in september 1940 de eerste zwingelturbine van het merk Vanhauwaert in gebruik kon nemen. In 1946, 1949, 1950 en 1961 werden zwingelturbines bijgeplaatst. Daarnaast schafte deze vereniging nog machines aan voor diverse deelprocessen van de vlasverwerking, zoals breekvlasmachines, lokkenmachines en een voorplukmachine.

Zeeuws-Vlaanderen
De overblijfselen van de vlasindustrie behoren tot de oudste aandachtsgebieden van de WIEZ. Al in 1983 werd een inventarisatie gemaakt van de nog aanwezige relicten van deze machinale verwerking van vlas, zowel bij de grotere roterijen als van de kleinschalige verwerking bij de boerderijen. Zeeuws-Vlaanderen behoorde tot de belangrijkste centra van de vlasserij in Nederland. In 1947 was 40% van de Nederlandse vlasbedrijven en de geschatte verwerkingscapaciteit gevestigd in Zeeuws-Vlaanderen. Het oostelijk deel spande daarbij de kroon, met Sint Jansteen en Koewacht als centra.

Bronnen:

• H. van der Werf, ‘Einde van een lange geschiedenis in zicht’, in: PZC, zaterdag 2 januari 2010, p. 24-25
• Website Kindt & Biesbroeck Makelaardij BV, pagina Park Sint Andries
• E. Baart, De vlasnijverheid te St.Jansteen en Koewacht 1900-1965 (Nijmegen 1987)
• A. Prinsen, ‘Vlascultuur in Zeeuws-Vlaanderen’, in: Zeelandboek 11 (2007) 194-207
• Vlasnummer van het tijdschrift Erfgoed van Industrie en Techniek. Vlaams-Nederlands tijdschrift voor industriecultuur 17 (2008) 1 (maart)
• A.F. Franken, Op stoom! Industrieel erfgoed in Zeeland (1850-1970). Cultuurhistorische Reeks Provincie Zeeland 13 (Middelburg 2004) 58-59
• Website Museum ‘t Vlasschuurken, Koewacht
• Website Vlasmuseum, Kortrijk